З жыцьця катаў
Сцэны з жыцьця катаў -- вынiк
шматгадовага архiўнага пошуку, у якiм праз iронiю дакумэнта дасьледуецца ўнутранае жыцьцё НКВД,
мэханiзмы цэнзуры i драма сучаснага маральнага выбару, адкрываюцца невядомыя
старонкi нацыянальнай трагедыi.
Аляксандар Лукашук (нар. 1955) -- адзiн з заснавальнiкаў "Мартыралёгу Беларусi", член Камiсii пры Вярхоўным Савеце Беларусi па правах ахвяраў палiтычных рэпрэсiяў; цяпер супрацоўнiк Радыё Свабода. Аўтар кнiг "Зьдзек" (1989) i "Фiлiстовiч. Вяртаньне нацыяналiста" (1997).
РЭАБІЛІТАЦЫЯ КАТАЎ
(замест прадмовы)
1. АДЗІН ДЗЕНЬ МАКАРА
ГАРБАЧЭЎСКАГА
1961. "Мне вельмi
балюча перажываць няпраўду..."
1937. "Чыста савецкi
чалавек..."
1961. "Да гэтых справаў
я нiякiх адносiнаў ня меў"
1937. "Удзельнiк
Слуцкага паўстаньня"
1961. "Прашу
пераканаўча ўсё ўлiчыць"
1992. "Матэрыял асьв.
"Горкi"
1961. Перамога
справядлiвасьцi
Лiсты на волю
Балiць чэкiсцкае сэрца
Пераможцы сацспаборнiцтва
За кiпучай чэкiсцкай работай
Тайная вячэра
Прыродныя бальшавiкi
Цанава
Тайна сьмерцi харошых
камунiстаў
3. ГАРЫЦЬ МОВА
Рукавы ад камiзэлькi
451° па Галоўлiту
Як Калiнiн зьеў усё мяса, а
Сталiн скурыў тытунь
Як беларускiя таварышы
выкрылi таджыцкiх трацкiстаў на мове iдыш
Як Уладзiмiр Юрэвiч сказiў Уладзiмiра
Ленiна
Мова гарыць... (загад №33)
Прынятую лiтаратуру
спальваць
5. ЦУД УСТАВАНЬНЯ З
КАЛЕНАЎ (замест эпiлёгу)
6. КУРАПАТЧЫКІ (сьпiс супрацоўнiкаў НКВД)
РЭАБIЛIТАЦЫЯ КАТАЎ
(замест прадмовы)
3 лютага 1993 г. Вярхоўны
Савет Рэспублiкi Беларусi аднавiў у правах Камунiстычную партыю.
Мы зноў засталiся з нашымi
мёртвымi сам-насам.
Як цяпер iсьцi ў Курапаты, што казаць
нашым дзядам, якiя ляжаць пад соснамi? Як растлумачыць, чаму вернутая зь
небыцьця партыя-вампiр, ненажэрная людаедзкая банда, што дзесяцiгодзьдзямi
гвалтавала беларускi народ, iрвала на кавалкi ягоныя землi i прадавала
iншаземным дзяржавам, таптала мову i палiла кнiгi, душыла лепшых сыноў i дочак
i тысячамi клала ў вялiкiя i малыя Курапаты, на тры гады кiнула ў акупацыю, а
потым працягнула гэтую акупацыю сама, пасыпаўшы на разьвiтаньне радыёактыўным
попелам ды подла схаваўшы сваё чарнобыльскае злачынства ад людзей?..
188 дэпутатаў Вярхоўнага Савету
рэанiмавалi КПСС-КПБ. Апроч партыйных сакратароў, сярод iх ёсьць навукоўцы i
настаўнiкi, генэралы i дырэктары... Страхавiтаму камунiстычнаму Вiю паднялi
павекi -- i быццам нiчога, нiхто не зьнерухомеў. Зараз хутка знойдуцца
спэцыялiсты паразважаць, што аднаўленьне дзейнасьцi КПСС-КПБ нiчога не мяняе ў
Беларусi.
Гэта ня так. Роспуск кампартыi ў
жнiўнi 1991 году -- адзiны, першы i апошнi акт хаця б умоўнай справядлiвасьцi.
Нiхто не панес пакараньня асабiста. Усё, абсалютна ўсё сышло з рук. I таму
пастанова, прынятая парлямэнтам 3 лютага -- ня толькi сорам на ўвесь сьвет.
Гэта, найперш, трыюмф катаў i абраза мiльёнаў ахвяраў -- i тых, хто ўжо ляжыць
у зямлi, i тых, хто, як дзецi Чарнобыля, туды заўчасна пойдзе.
Нашы мёртвыя цяпер могуць
пакiнуць нас, бо мы не абаранiлi iх ад пасьмяротнае зьнявагi. I тады гэта знак
непапраўнае бяды. Бо так, бяз памяцi, без аховы
продкаў загiнем, сыдзем у нябыт з карты Эўропы, i толькi кампартыйныя пацукi
будуць лётаць ненажэрнымi зграямi па чарнобыльскiх абшарах таго, што некалi
звалася Беларусяй.
Радыё Свабода, 4 лютага
1993 г.
1.
АДЗІН ДЗЕНЬ МАКАРА ГАРБАЧЭЎСКАГА
Беларуская гiстарыяграфiя
ведае трох Гарбачэўскiх -- дзекабрыста, этнографа, тэоляга. Сын селянiна зь
Вiцебшчыны Макар Давыдавiч Гарбачэўскi ў энцыкляпэдыi, падручнiкi i манаграфii
дасьледнiкаў не патрапiў, хоць без вывучэньня ягонага i падобных жыцьцяў наўрад
цi можна зразумець i вытлумачыць гiсторыю ХХ стагодзьдзя -- гiсторыю, якая яшчэ
ня стала мiнулым.
1961. "Мне вельмi
балюча перажываць няпраўду..."
Тоўсты яшчэ нядаўна блякнот паменшаў
у аб'ёме. Ён спэцыяльна выбраў такi фармат, каб капiрка ўкладвалася акурат на
ўсю велiчыню, а разьлiнаваныя старонкi трымалiся на пэрфарацыi. Аркуш лёгка
вырываўся, складваўся напалам, потым яшчэ раз напалам i якраз зьмяшчаўся ў
стандартны канвэрт. Ён прывык да парадку ў паперах i звычак не мяняў: усё
павiнна быць ў двух экзэмплярах, каб потым, у выпадку чаго, можна было давесьцi
свой пункт гледжаньня i пазьбегнуць магчымых няправiльных тлумачэньняў i
скажэньняў. Памяць рэч ненадзейная, а паперка есьцi ня просiць. За сваё добрае
iмя ён будзе змагацца да канца -- ён нi ў чым не вiнаваты i справядлiвасьць
пераможа, трэба толькi не губляць духу i верыць. Так ён выхаваны, так заўсёды
змагаўся i будзе змагацца.
Справа была сур'ёзная: пакрыўдзiлi не
абы каго, а члена партыi з 1929 году, удзельнiка вайны,
узнагароджанага ордэнамi Ленiна, Чырвонага сьцяга, Айчыннай
вайны 1 ступенi, Працоўнага чырвонага сьцяга, двума ордэнамi Чырвонай Зоркi,
мноствам мэдалёў. Колькi перажыта, пабачана, зроблена! Ён абмакнуў пяро i,
адступiўшы ад краю роўна столькi, каб можна было прабiць лiсты дзiраколам i
падшыць (у тым, што ўсе ягоныя лiсты будуць сабраныя ў адну пэрсанальную
справу, не было сумневу), вывеў пасаду i iмя адрасата: "Сакратару
Цэнтральнага Камiтэту Беларусi тав. П.М.Машэраву". Ад хваляваньня ён
прапусьцiў словы "камунiстычнай партыi", але выйшла нават больш
дакладна -- першы сакратар кiраваў усёй Беларусяй.
“30 сакавiка 1961 году Берасьцейскi
абкам партыi зацьвердзiў пастанову гаркаму аб выключэньнi мяне з партыi. Я
лiчу, што гэта несправядлiва, такога пакараньня я не заслугоўваю, каб пазбавiць
мяне партыi на 31-м годзе знаходжаньня ў яе шэрагах у той час, калi ўсё сваё
жыцьцё, не шкадуючы сiл i жыцьця аддаў для партыi i Радзiмы. Мне вельмi балюча,
калi я бачу i перажываю за няпраўду... У 1941 годзе, у першыя днi Айчыннай
вайны, паводле заданьня партыйных органаў i Мiнiстэрства ствараў на тэрыторыi
Пiнскай вобласьцi баявыя партызанскiя групы, якiя пакiдалiся ў тыле працiўнiка
для работы. У прыватнасьцi, мною была створана i група пад кiраўнiцтвам Каржа
Васiля (потым -- Герой Савецкага Саюзу)... Зь лiку супрацоўнiкаў i затрыманых
байцоў, якiя ўцякалi зь перадавой ад Берасьця, стварыў падразьдзяленьне для
зьнiшчэньня дробных групаў працiўнiка ў раёне Столiна. Уступiў у бой з фашыстамi,
дзе былi падбiтыя танкi i ўзятыя ў палон нямецкiя афiцэры. Працаваў па
спэцыяльным заданьнi на перадавых пазыцыях нашых войскаў. Пасьля вайны на
працягу амаль двух гадоў удзельнiчаў у разгроме ўзброеных бандаў
нацыяналiстычнага падпольля ў Гарадзенскай вобласьцi. Асабiста захапiў
узброенага важака банды "Квят" i iншых, за што абвешчана падзяка з
выдачай узнагароджаньня. Усе iншыя факты пералiчыць не ўяўляецца
магчымым..."
Лiст ён скончыў просьбай выклiкаць
яго на гутарку i падпiсаўся: Гарбачэўскi Макар Давыдавiч, зваротны
адрас -- Берасьце, вулiца, дом, кватэра.
Аднак яшчэ раней у партыйныя органы
паступiла заява нейкага Д-на, члена партыi з 1940 году, кiраўнiка аднаго з
аддзелаў Берасьцейскага аблвыканкаму. Д-н пiсаў:
“Мае асабiстыя назiраньнi i абурэньне
суседзяў ладам жыцьця i паводзiнамi Гарбачэўскага даюць мне поўнае права
заявiць аб тым, што ён, здаровы чалавек, на працягу 5-6 гадоў нiдзе не працуе,
а вядзе паразiцкае жыцьцё. I апроч усяго, маральна разбэшчаны чалавек. Спiць ён
з 8 гадзiнаў ранiцы да 4 гадзiнаў дня, пасьля чаго робiць вiзыт да суседкi па
кватэры Тамары, муж якой афiцэр Савецкай Армii служыць у Смаленскай вобласьцi.
Пасьля ён прымае ў сябе на кватэры Жэню, "сяброўку" Тамары, жонку
кiраўнiчага работнiка, якая мае апроч мужа дачку. Увечары Гарбачэўскi
сустракаецца паводле графiку з грамадзянкай Хомiч, муж пэнсiянэр, i потым
адпраўляецца на сустрэчу да дзьвюх iншых, на жаль, ня ведаю iх прозьвiшчаў i
iмёнаў. У Жэнi i Хомiч з-за Гарбачэўскага ўзьнiк канфлiкт, якi дайшоў да
вулiчнага скандалу, у вынiку Хомiч прыходзiла скардзiцца да мужа апошняй. Рэшту
ночы да 7-9 гадзiнаў ранiцы Гарбачэўскi праводзiць за картачнай гульнёй з
выпiўкай. Ён ня варты ня толькi высокага званьня члена КПСС, але i члена нашага
сацыялiстычнага грамадзтва," -- заключаў свой лiст у ЦК партыi падмануты
муж -- кiраўнiчы савецкi работнiк.
Д-н выносiў сямейную бялiзну на партыйны суд з простай прычыны: калi ён давядзе, што невiнаваты ў разводзе, яго,
магчыма, не пакараюць па партыйнай лiнii, не пацерпiць кар'ера. Яшчэ да звароту
ў ЦК ён усё расказаў сакратару сваёй партарганiзацыi. Той потым дакладаў у абкам партыi, што Д-н "вырашыў скасаваць шлюб са сваёй жонкай,
бо яна ўжо каля двух гадоў здраджвае яму i знаходзiцца ў сувязi з Гарбачэўскiм, якi разьбiвае яго сямейнае жыцьцё. Тав. Д-н неаднаразова гутарыў з
Гарбачэўскiм, каб ён не разьбiваў ягонае сямейнае жыцьцё, спынiў сувязь зь ягонай жонкай, але Гарбачэўскi не зрабiў гэтага".
Скаргi Д-на паўплывалi на
характарыстыку Гарбачэўскага. У першай, выдадзенай у будаўнiчым трэсьце, дзе
Гарбачэўскi стаяў на партулiку, адзначалася, што ён дысцыплiнаваны,
добрасумленны, прачытаў калектыву лекцыю "Аб павышэньнi рэвалюцыйнай
пiльнасьцi". У другой характарыстыцы, выдадзенай пазьней, Гарбачэўскага
называюць нясьцiплым, маральна няўстойлiвым, адзначаюць распусны лад жыцьця i
iнтымныя сувязi з замужнiмi жанчынамi.
Лiсты былi атрыманыя ў Менску ў ЦК
партыi i падшытыя ў папку з надпiсам "Пэрсанальная справа" (у
Нацыянальным архiве, якi ўключае i былы архiў ЦК КПБ, папка захоўваецца i
дагэтуль). Справу Гарбачэўскага разглядала парткалегiя КПБ -- так у 1961 годзе
называўся партыйны суд унутранага карыстаньня, якi караў камунiстаў за ўчынкi,
несумяшчальныя з высокiм званьнем партыйца. Не сумяшчалася рознае -- занадта
добрае веданьне гiсторыi i хрышчэньне дзiцяцi, уласная думка аб чарговай
генэральнай лiнii i развод; на павальную п'янку часам глядзелi скрозь пальцы, а
часам за куфаль пiва гналi з пасады. У партыi iснавала сыстэма пакараньняў з
падрабязнай градацыяй, якая ўвесь час разьвiвалася i перабудоўвалася: зьвярнуць
увагу, паставiць на вiд, папярэдзiць, потым iшла вымова, строгая вымова i
вымова з занясеньнем. Адзiн час практыкаваўся перавод з членаў партыi ў
кандыдаты i, як вышэйшая мера, -- выключэньне з шэрагаў партыi.
А як растлумачыў яшчэ таварыш Сталiн,
"для шараговых членаў партыi знаходжаньне альбо выключэньне з партыi --
гэта пытаньне жыцьця i сьмерцi". Праўда, так было пры таварышу Сталiне. Пры iншых таварышах было iначай.
Нягледзячы на сакавiты партрэт
нораваў эпохi, гэтую ўнутрыпартыйную перапiску можна было
б i ня згадваць, калi б не адна даведка, якая таксама была
падшытая ў папку. У ёй паведамлялася, што Гарбачэўскi Макар
Давыдавiч апошнiм часам быў начальнiкам улiкова-архiўнай
управы КГБ Берасьцейскай вобласьцi. Загадам КГБ пры Савеце
Мiнiстраў СССР 27 сьнежня 1955 году звольнены з-за службовай неадпаведнасьцi, на ўлiку асобай iнспэкцыi як парушальнiк савецкай законнасьцi ня значыцца. Даведку падпiсаў маёр КГБ Камароў.
Такiм чынам, берасьцейскi Казанова
быў зь лiку чэкiстаў... Датэрмiновае спыненьне службы ў 1955
годзе сьведчыла, што ён патрапiў пад хвалю адлiгi, калi пасьля прыходу да ўлады Мiкiты Хрушчова некаторых асаблiва
заслужаных спэцыялiстаў адпраўлялi на пэнсiю. Але пазбаўлялiся далёка не ад усiх. Да таго ж, калегi
Гарбачэўскага даводзiлi, што савецкай законнасьцi той не парушаў. Тады за што
звольнiлi чэкiста ў росквiце сiлаў (калi верыць скаргам падманутых мужоў)?..
З анкеты
члена КПСС з кастрычнiка 1929 году, партбiлет №05820215, Гарбачэўскага М.Д., беларуса, 1906 г. н.,
паходжаньне -- зь сялянаў вёскi Багданава Бешанковiцкага раёну Вiцебскай вобласьцi:
1925-27 -- працаваў на
сельскай гаспадарцы ў бацькоў
1927-28 -- тэхнiчны
сакратар Лёзьненскага райкаму партыi
1928-29 -- курсант школы
аднагадзiчнiкаў 3-га сапёрнага батальёну, г. Уладзiмiр
1929-30 -- загадчык
улiкова-статыстычнага пададдзелу акругкаму партыi, г. Вiцебск
1930-35 -- супрацоўнiк
ОГПУ НКВД БССР, г. Менск
1935-36 -- слухач
Цэнтральнай школы НКВД, г. Масква
1937 -- начальнiк
Старобiнскага райаддзелу НКВД
Як вынiкала з далейшай анкеты, праца
на раённым узроўнi для сталiчнага спэцыялiста працягвалася
менш за два гады. Спачатку яго ўзялi ў рэспублiканскi апарат
НКВД, пасьля даверылi самастойны ўчастак у Заходняй
Беларусi -- ён ўзначалiў Пiнскую абласную ўправу наркамату. А потым, усяго
празь сем гадоў пасьля прызначэньня ў Старобiн, Гарбачэўскi ўзьляцеў на
ключавую пасаду ў службовай ерархii -- стаў намесьнiкам наркама дзяржбясьпекi
Лаўрэнцiя Цанавы па кадрах.
Але гэта будзе потым. Падмурак
прафэсiйнага посьпеху закладаўся на нiзавым, самым важным
i самым цяжкiм участку будзённай, непасрэднай, канкрэтнай працы -- у
райаддзеле. Тут ажыцьцяўлялася партыйная лiнiя, тут праходзiла перадавая, тут,
недасыпаючы, працуючы без выхадных, па шаснаццаць гадзiнаў у суткi, трэба было
на практыцы паказаць усё, чаму навучыўся.
Гарбачэўскi прыехаў у Старобiн з
найвышэйшай магчымай у 1937 годзе тэарэтычнай падрыхтоўкай. Ён праходзiў курс
навук у Цэнтральнай школе НКВД якраз пад час падрыхтоўкi i правядзеньня
адкрытых працэсаў над "правымi цэнтрамi" i "трацкiсцкiмi
блёкамi"; супрацоўнiкi i курсанты НКВД адыгрывалi ролю публiкi на такiх
працэсах, вучылiся найвышэйшаму пiлятажу сацыялiстычнай законнасьцi. Адным з
тых, хто рыхтаваў працэсы ў падвалах Лубянкi, быў Барыс Берман, чыя ўзорная
праца была аддзячаная званьнем камiсара дзяржбясьпекi 3-га рангу i
прызначэньнем у Менск, на пасаду наркама ўнутраных справаў. У тым жа 1937
годзе, крыху раней за Бермана, разьмеркаваньне ў Беларусь атрымаў i выпускнiк
Цэнтральнай школы Макар Гарбачэўскi.
Архiўныя дакумэнты дазволiлi
заглянуць глыбей у адзiн старобiнскi дзень адстаўнога банвiяна Макара
Гарбачэўскага. Гэты дзень -- субота, 18 верасьня 1937 году. У гэты дзень
начальнiк Старобiнскага райаддзелу НКВД выпiсаў ордэры на арышт з нумару 161 па
нумар 231, усяго, калi верыць лiчбам, на семдзесят чалавек.
1937. "Чыста савецкi
чалавек..."
На стандартным блянку стаяла назва
арганiзацыi -- НКВД, нумар ордэру, дата выдачы i тэрмiн дзеяньня -- адны суткi.
Гарбачэўскi зацьвярджаў ордэры на арышт i вобыск чырвоным алоўкам. (Увогуле
архiўныя матэрыялы сьведчаць, што камунiстычная бюракратыя ахвотна карысталася
алоўкамi. Нават подпiсы членаў бюро ЦК КПБ пад пастановамi нярэдка зробленыя
сiнiм альбо чырвоным алоўкам. Мясцовыя кiраўнiкi ў гэтай справе бралi прыклад з
маскоўскага начальства гэтаксама, як са сталiнскага галiфэ i кiцеля пераходзiлi
на хрушчоўскiя вышытыя кашулi, а потым на брэжнеўскiя двубортавыя гарнiтуры.
Магчыма, прычына карыстаньня алоўкам, а не чарнiльнай ручкай -- у тым, што
грыфэльныя запiсы лёгка сьцiраць, а значыць, пасьпяваць хiстацца ўсьлед за
генэральнай лiнiяй партыi.)
У Старобiнскiм райаддзеле, апроч
начальнiка, працавалi яшчэ два апэратыўныя работнiкi, Казлоў i Карнееў. Яны
вялi апэратыўную распрацоўку, зьбiралi агентурныя зьвесткi i давалi матэрыялы
Гарбачэўскаму на подпiс. Апроч таго, начальнiк райаддзелу асабiста вёў сьледчыя
справы, дапытваў, дамагаўся хуткiх i поўных прызнаньняў; яго падсьледныя
звычайна iшлi па "першай катэгорыi".
Трыццацiпяцiгадовы жыхар памежнага
Старобiнскага раёну, старшыня Чэпелеўскага сельсавету
Сьцяпан Белавец пiсаў лiсты да мацi i таму, на думку начальнiка
райаддзелу НКВД, несумненна падпадаў пад гэтую катэгорыю. У
сакрэтнай даведцы, на падставе якой начальнiк падпiсваў ордэр,
пазначаная непасрэдная прычына арышту: "У Польшчы
пражываюць сваякi Белаўца -- мацi i стрыечныя браты. Меў сувязь са сваякамi шляхам перапiскi".
Подпiс Гарбачэўскага ўключыў звычайны
мэханiзм: прыехалi, падпiсалi акт, забралi. Невядома, цi пасьпеў Сьцяпан Белавец разьвiтацца зь дзесяцiгадовым сынам Васiлём i пяцьцю дочкамi, ад чатырнаццацiгадовай Любы да шасьцiгадовай Кацi, патлумачыць жонцы, што
ён нi ў чым не вiнаваты. Яго адвезьлi ў Слуцкую турму. Жонка
панесла перадачу, першы раз узялi, а другi адмовiлi i сказалi больш не дакучаць -- маўляў, арыштаваны памёр.
Ахоўнiкi
схлусiлi.
Белавец быў жывы, але яго сапраўды не было ў Слуцку. Мясцовая турма была
настолькi перапоўненая ў канцы 1937-га, што канвэер Слуцкай
акруговай управы НКВД захлынаўся,
не пасьпяваў перапрацоўваць масу чалавечага матэрыялу, якую пастаўлялi райаддзелы. Шпiёны, дывэрсанты, контррэвалюцыянэры, антысаветчыкi вялi прапаганду, спляталiся ў клубкi тэрарыстычных арганiзацыяў, рыхтавалiся палiць калгасы, агiтавалi супраць заёмаў i iншых
мерапрыемстваў савецкай улады. Райаддзелы давалi па два-тры выкрыцьцi ворагаў у дзень на супрацоўнiка, некаторыя давалi па пяць. Тыя, хто падпiсаў прызнаньне, у турме звычайна затрымлiвалiся нядоўга – лясоў пад Слуцкам хапала, камэнданцкая каманда добра адпрацавала свае маршруты. I ўсё ж сустракалiся аб'ектыўныя цяжкасьцi: у камэру, разьлiчаную на пяць чалавек, нiяк не ўдавалася заштурхнуць больш за дваццаць. Некаторых трэба было вадзiць на допыты, часам кармiць, па пары тыдняў чакаць пастановаў тройкi альбо асобай нарады. У канцы 1937-га частку арыштаваных са Слуцкай турмы перавялi ў большую Магiлёўскую.
Перавезьлi ў Магiлёў i
Сьцяпана Белаўца. Першы запiс зьявiўся ў ягонай справе больш чым праз два
месяцы пасьля арышту. Пратакол допыту кароткi i можна прывесьцi яго цалкам:
«Пытаньне: Следзтву вядома,
што вы зьяўляецеся агентам польразьведорганаў. Раскажыце, калi i кiм вы былi
завэрбаваныя?
Адказ: Так, я сапраўды зьяўляюся агентам
польразьведорганаў. Завэрбаваны я быў у 1934 годзе польскiм агентам
Казьлянковым Iванам Фёдаравiчам. Казьлянкоў стаў даваць мне даручэньнi
дывэрсiйнага характару, г.зн. палiць калгасы, даведацца пра настрой
насельнiцтва суседнiх вёсак i пра эканамiчную магутнасьць калгасаў».
Канец пытаньняў, канец
адказаў. Пасьля ў справе падшытае кароткае абвiнаваўчае заключэньне:
"Гэтую справу №32355 па абвiнавачаньню Белаўца (меў жонку i шасьцёра
дзяцей) накiраваць на разгляд народнага камiсара ўнутраных справаў СССР --
Генэральнага камiсара ГБ тав. Яжова". Подпiс опэрупаўнаважанага, якi вёў
допыт -- Гушча, адзнака "Згодны" i подпiс начальнiка 3-га аддзелу
Магiлёўскага РА НКВД Давыдзенкi, зацьвердзiў заключэньне начальнiк райаддзелу
лейтэнант ГБ Шлiфенсон.
Далей да архiўнай справы
падшыты апошнi, як меркавалi арганiзатары камунiстычнага будаўнiцтва, дакумэнт.
«Выпiска з акту:
Пастанова НКВД СССР i
Пракурора СССР ад 14 сьнежня 1937 году (пратакол №2542) аб расстрэле Белаўца
Сьцяпана Андрэевiча прыведзеная ў выкананьне 2 студзеня 1938 году ў горадзе
Магiлёве. Начальнiк 8-га аддзелу УГБ НКВД БССР лейтэнант ГБ Розкiн».
Тры з паловай месяцы прайшло ад арышту да расстрэлу Сьцяпана Белаўца. Наступны дакумэнт у ягонай справе зьявiўся толькi праз 23 гады.
У лютым 1960 году сын
Белаўца Васiль, якому пад час арышту бацькi было 10 гадоў, напiсаў у Вярхоўны
Суд СССР прашэньне аб ягонай рэабiлiтацыi. У лiсьце ёсьць такiя радкi: "У
канцы 1937 году мацi панесла перадачу i перадачу ўзялi, але пры другiм звароце
ў канцы 1937 году работнiкi Слуцкай турмы паведамiлi, што бацька мой памёр. Мая
мацi памерла ў 1947 годзе ад пароку сэрца i мы, шасьцёра дзяцей, выхоўвалiся як
даводзiлася, бо дапамогi нам нiякай не давалi. Прашу Вярхоўны Суд разгледзець
маю просьбу i аднавiць у правах пасьмяротна майго бацьку..."
Лiст сына пераслалi ў тую самую арганiзацыю, якая забiла бацьку. Там яго падшылi да справы з допытам, абвiнаваўчым заключэньнем i актам расстрэлу. Сын i бацька зноў былi побач, як i ў той верасьнёўскi дзень 1937-га, калi чэкiсты ўвайшлi ў iхную хату. Аднак i празь дзесяцiгодзьдзi пад грыфам "сакрэтна" дзяржбясьпека працягвала сваю лiнiю. У красавiку 1960-га сына, якi жыў у Пiнску, выклiкалi ў мясцовы райаддзел КГБ. Пра тое, што там яму сказалi, Васiль Белавец пiсаў ужо вайсковаму пракурору Беларусi:
«Работнiк КГБ мне паведамiў, што мой бацька Белавец
Сьцяпан, асуджаны ў 1937 годзе да 10 гадоў пазбаўленьня волi, памёр у тым жа
годзе ад грыпозных ускладненьняў i што дадзены факт сьмерцi зарэгiстраваны ў
Старобiнскiм райбюро ЗАГС. За гэтае паведамленьне i чульлiвыя адносiны да
запытаў працоўных я ад душы дзякую. Але я прасiў аб рэабiлiтацыi бацькi...»
Эпiдэмiя "грыпу"
1937 году, мяркуючы паводле адказаў у 1960-м, i праз чвэрць стагодзьдзя
працягвала выклiкаць ускладненьнi. Васiль Белавец яшчэ толькi зьбiраўся
напiсаць у Вайсковую пракуратуру -- вiдавочна, з падказкi КГБ, як органы
ўзялiся за работу. 7 красавiка 1960 году зь Менску паляцела аж 13 сакрэтных, з
грыфам "Лiцер "А", запытаў з аднолькавым тэкстам:
«Прашу Вас даць указаньне праверыць па ўлiках
агентуру былой буржуазнай Польшчы (далей у стандартным блянку iшоў прабел)
Сьцяпана Белаўца i паведамiць кампраматэрыялы, якiя маюцца на яго».
Запыты адрасавалiся ў
Цэнтральны дзяржаўны асобы архiў МУС СССР, у аддзел сакрэтных фондаў
Цэнтральнага дзяржаўнага архiву Кастрычнiцкай рэвалюцыi БССР, у Менскi абласны
архiў, у апэратыўна-даведачную картатэку 1-га спэцаддзелу МУС БССР, у картатэку
фонду архiўных сьледчых справаў на асобаў, зьнятых з улiку ў КГБ пры Савеце
Мiнiстраў БССР, iншыя арганiзацыi. "Лiцер "А" там, безумоўна,
паважалi -- адказы паступiлi на працягу тыдня. Як i запыты, яны насiлi мэханiзаваны
характар -- пячатка з кароткiм тэкстам, маўляў, у сьпiсах ня значыцца.
У лiпенi супрацоўнiкi КГБ
выехалi ў вёску Чэпелi i апыталi старых. Нiхто нiякiх зьвестак аб
супрацоўнiцтве старшынi сельсавету з "польразьведорганамi" ня даў.
Наадварот. Як заявiў адзiн з дапытаных, "Белавец мне запомнiўся як
актывiст i чыста савецкi чалавек".
Што гэта азначала ў 1937
годзе -- "актывiст i чыста савецкi чалавек"? Белавец быў старшынём
сельскага савету, у яго абавязкi ўваходзiла ажыцьцяўленьне ўсiх акцыяў савецкай
улады, ад барацьбы з Богам да збору падаткаў. Гэта была катавая служба. У
дадатак да калгаснай бясплатнай працы праз сыстэму непасiльных падаткаў у
прорву iмпэрскай iндустрыялiзацыi выцiскалiся апошнiя кроў i пот вяскоўцаў.
Калi мясцовыя ўлады не спраўлялiся з плянамi калектывiзацыi, выбiваньнем
паставак, чысткай партыйных шэрагаў, тады "вычышчалi" iх самiх.
Раённае начальства ў сярэдзiне 30-х жыло ва ўгары бязьмежнай улады над тымi,
хто быў нiжэй, i такога ж бяспраўя перад вышэйшымi. Cярод iх сустракалiся асобы,
перакананыя ў непагрэшнасьцi партыi i Сталiна, людзi, якiя шчыра верылi ў
гiстарычную справядлiвасьць сваёй справы. Аднак нашмат больш характэрнымi
рысамi мясцовай улады рабочых i сялян былi малапiсьменнасьць, разбэшчанасьць,
жорсткасьць, самаўпраўства, п'янства. На месцах, як i ў НКВД, у большасьцi
працавалi не паталягiчныя крымiнальнiкi альбо iдэйныя фанатыкi, а самыя
звычайныя, простыя людзi, выхадцы зь бедных сялянскiх i рабочых сем'яў -- плоць
ад плоцi народу...
Яны лёгка маглi быць на
месцы сваiх ахвяраў, i тады б iх самiх заганялi ў калгасы, раскулачвалi,
высылалi. Аднак iм пашанцавала, i яны так аддана праводзiлi партыйную лiнiю,
што час ад часу ў Крамлi пачыналi гаварыць аб "перагiбах",
"парушэньнях сацзаконнасьцi" ды iншых "галавакружэньнях ад
посьпехаў". Кадры iмпэтна распраўлялiся з выбранымi
"перагiбшчыкамi" i займалi iх месцы, а галоўным заставалася тое, што
галавакружэньне было ўсё ж такi ад посьпехаў...
З сацыяльна чужымi
элемэнтамi -- духавенствам, працавiтымi заможнымi гаспадарамi, iх блiзкiмi i далёкiмi
сваякамi ў Старобiнскiм раёне пакончылi задоўга да 1937 году. Цяпер улады не
цырымонiлiся з калгасьнiкамi, а пра тых, хто ў Старобiнскiм раёне працягваў
трымацца за ўласны падворак, у лютым 1937-га на пленуме райвыканкаму,
прысьвечаным сталiнскай канстытуцыi, было сказана проста i ясна:
"аднаасобнiк зьяўляецца ворагам працоўнага народу". I гэта была ня
новая палiтычная ўстаноўка, а канстатацыя даўно заведзенай практыкi, што маглi
пацьвердзiць усе старобiнскiя аднаасобнiкi, якiя чулi заяву (вялася трансьляцыя
пленума празь мясцовае радыё). Праўда, такую раскошу, як радыё, маглi дазволiць
сабе далёка ня ўсе прыватныя гаспадары, няшчадна абкладзеныя процьмай падаткаў
i збораў. Калi яны не спраўлялiся з новымi i новымi паборамi, у справу ўступалi
сельсаветы.
У архiўнай даведцы НКВД на
старшыню Чэпелеўскага сельсавету Белаўца гаварылася, што ён "за няўплату
сельгаспадатку распрадаў да рэшты пяць аднаасобных гаспадарак". У НКВД
iнфармацыю пакiнулi без увагi. Гэта была самая звычайная зьява: калi лiчыць
толькi паводле пiсьмовых скаргаў пацярпелых, у 1936 годзе ў Старобiнскiм раёне
сканфiскавалi маёмасьць у 117 аднаасобнiкаў. Камiсiя савецкага кантролю пры СНК
БССР, якая ў рамках чарговай кампанii супраць чарговага
"галавакружэньня" правярала раён, адзначала: "Як правiла,
канфiскаваная маёмасьць прадавалася за бясцэнак i ў вынiку многiя аднаасобныя
гаспадаркi разбуралiся. Ускрытыя факты прысваеньня асобнымi старшынямi
сельсаветаў часткi канфiскаванай маёмасьцi i грошай ад яе рэалiзацыi".
Верагодна, сярод старшыняў
сельсаветаў былi розныя людзi. Аднак Сьцяпан Белавец запомнiўся людзям даволi
пэўна. Яны засьведчылi ў 1960 годзе, што старшыня сельсавету "вельмi
актыўна праводзiў палiтыку ўцягненьня сялянаў у калгас i на гэтай глебе часам
крыўдзiў асобаў, якiя не хацелi ўступаць у калгас. Да асобаў, якiя не выконвалi
падаткаў, Белавец ставiўся жорстка, часам паводле яго патрабаваньня ў некаторых
аднаасобнiкаў канфiскавалася маёмасьць".
Пяць цалкам зьнiшчаных
гаспадарак, пушчаных голымi ў сьвет сем'яў аднаасобнiкаў пацьвярджаюць
характарыстыку Сьцяпана Белаўца як "чыста савецкага чалавека". Яго
паводзiны не адрозьнiвалiся ад дзеяньняў большасьцi мясцовых уладароў
сельсавецкiх пячатак. Вось некаторыя штрыхi ў партрэт старобiнскiх
сельсаветчыкаў з даведкi Камiсii савецкага кантролю (ад 13 сакавiка 1937 г.):
«Аб скажэньнях дырэктываў
партыi i ўраду i парушэньнях рэвалюцыйнай законнасьцi ў Старобiнскiм памежным
раёне.
... У савецкiх арганiзацыях праводзiлася голае
адмiнiстраваньне, якое суправаджалася зьдзекамi над калгасьнiкамi i
аднаасобнiкамi.
Па Даманавiцкiм сельсавеце:
старшыня Чарняк, якi зьяўляецца адначасна парторгам Даманавiцкага i
Чырвонаазерскага сельсаветаў, канфiскаваў у Хамiцэвiча Мацьвея карову, цяля i
дзьвюх авечак за няўплату штрафу 250 рублёў, пра якi Хамiцэвiч уведаў у дзень
канфiскацыi маёмасьцi. Карова i цяля былi здадзеныя на базу за 455 руб. 50
кап., зь iх 125 руб. 50 кап. прысвоеныя старшынём сельсавету. Чарняк таксама
канфiскаваў у Хамiцэвiча Пятра каня, кажух, адрэз сукна i тачылы без
афармленьня акту пад выглядам неiснуючай нядоiмкi па культзбору. Чарняк
прысвоiў кажух, сукно i тачылы, а каня замацаваў за сельсаветам для разьездаў.
Па Чырвонаазерскiм
сельсавеце
Старшыня Мурашка (член КПБ,
сыстэматычна п'янствуе) займаўся незаконнай канфiскацыяй i прысваеньнем часткi
маёмасьцi аднаасобных гаспадарак. Шэраг гаспадарак былi Мурашкам разбураныя ў
вынiку налiчэньня непасiльных падаткаў, шляхам налiчэньня неiснуючых
неземляробчых i рынкавых даходаў. Напрыклад, Паддубiцкаму Аляксею (сям'я з
васьмi душ, сын у Чырвонай Армii) вызначыў 1600 рублёў падатку на падставе
заведама дутых даходаў. За няўплату такога непасiльнага падатку канфiскавалi ў
яго каня i адзiную карову. Мурашка прысвойваў незаконна канфiскаванае ў
вяскоўцаў (карову, свiньню, футра, швэйную машынку, збожжа i iнш.) Сакратар
сельсавету Мацукевiч Фёдар i член Берднiковiч Васiль зьбiлi калгасьнiцу
Казьлякевiч Стэфанiду i яе дванаццацiгадовую дачку пры незаконнай канфiскацыi
каровы для пакрыцьця нядоiмкi яе брата-аднаасобнiка. Старшыня сельсавету Мурашка
i член Сiвец абшукалi i канфiскавалi два кiляграмы iльнавалакна ў сьляпой
65-гадовай Iльшчыц Агаф'i, якая зьбiрала яго жабрацтвам.
Па Зажэвiцкiм сельсавеце
У1936 годзе старшынём быў Сьвiстуноў (цяпер старшыня Пагосцкага сельсавету), якi незаконна канфiскоўваў маёмасьць, прычым, апроч пяцi ўлiчаных выпадкаў, паводле скаргаў выяўлена яшчэ дзесяць выпадкаў канфiскацыi без афармленьня дакумэнтамi. Напрыклад, Сьвiстуноў прапанаваў аднаасобнiку вёскi Галiца Мiкiту Рабаву запрэгчы каня i прывезьцi яго ў сельсавет, а там адабраў у Рабава каня з вупражжу i санямi, заявiўшы, што гэта канфiскуецца за няўплату культзбору. Сьвiстуновым за нядоiмку 20 руб. у аднаасобнiка Казлоўскага Канстанцiна была апiсаная маёмасьць на 400 рублёў, зь якой былi прададзеныя калгасу два хлявы за 60 руб., а рахункаводу сельсавету Бялько швэйная машынка за 100 руб. па падложнай расьпiсцы. Сьвiстуноў разарыў шэраг аднаасобных гаспадарак, напрыклад, у Лахай Марыi, апроч усiх гаспадарчых пабудоваў, была разламаная на дровы агароджа вакол хаты.
Па Чыжэвiцкiм сельсавеце
Старшыня Бабаеў (член КПБ)
на працягу 1935-36 гадоў займаецца незаконнай канфiскацыяй i прысваеньнем
маёмасьцi аднаасобнiкаў. На Шэмет Хрысьцiну за недавыкананьне 9 кг iльну, якiя
праз тры днi былi здадзеныя дзяржаве, Бабаеў наклаў вусна штраф у 200 руб. i ў
той жа дзень канфiскаваў у яе 300 мэтраў тонкатканага палатна. Канфiскацыя была
праведзеная шляхам узлому сякерай куфэрка. Шэмет Хрысьцiна, калi Бабаеў выносiў
палатно, цалавала яго рукi, прасiла не адбiраць палатно, якое атрымала ў пасаг
дзясяткi гадоў таму i захоўвала для дачок. Але старшыня сельсавету быў
няўмольны. Канфiскаванае палатно Бабаеў падзялiў памiж сабой, старшынём калгасу
"Свабода" Далiнiным i аднаасобнiкам Чайкоўскiм, зь якiм п'янстваваў.
Бабаеў ужываў зьдзеклiвыя
спосабы прымусу да аплаты наўмысна завышаных падаткаў. У Лойкi Антона (сям'я з
шасьцi малых дзяцей) была разабраная зiмою (25 сьнежня 1936 г.) частка жылога
дому i прададзеная за 100 руб. калгасу "Перамога". Бабаеў за ўдзел
членаў сельсаветаў i панятых у канфiскацыi даваў прэмiю ад 10 да 15 руб. з сумы
продажу маёмасьцi. Бабаеў зьбiў аднаасобнiцу Ткачэню Вiнадору за адмову
дабраахвотна здаць iльнавалакно».
Пра ўсе "подзьвiгi" кiраўнiкоў мясцовай савецкай улады ў Беларусi не расказаць. Адзiн летам запрагаў жанчын у санi i прымушаў везьцi на п'янку ў суседнюю вёску, другi гвалтаваў па чарзе калгасьнiц, трэцi цягнуў у хату ўсё, што ўпадабаў. Ад уладарных вырадкаў не было паратунку, i нярэдка даведзеныя да адчаю людзi накладалi на сябе рукi.
... Пра арышт старшынi
Чэпелеўскага сельсавету Сьцяпана Белаўца, безумоўна, адразу стала вядома ў
акрузе. Ня дзiва, калi многiя ўспрынялi навiну са злараднасьцю -- цягаў воўк,
пацягнулi й ваўка. I тое, што пры гэтым была парушаная нейкая мiтычная
"сацзаконнасьць", наўрад цi хвалявала даведзеных да галечы вяскоўцаў,
у якiх старшыня сельсавету канфiскаваў маёмасьць за няўплату падаткаў. Магчыма,
Белавец i не валок у хату жабрацкае багацьце (на восем ратоў на падворку
Белаўца на момант арышту налiчвалася ўсяго адна карова i пяць сьвiней -- цяжка
ўявiць, як сям'я кармiлася нават тады, калi бацька быў на волi. А ўжо пасьля
арышту напэўна зьведалi i голад, i холад). Аднак старшыня сельсавету, як i
ягоны сьледчы Гарбачэўскi, быў часткай бязьлiтаснага мэханiзму гвалту, што
ўрэшце пажор i яго самога. Не такi ўжо й рэдкi выпадак для сыстэмы, якая
замянiла чалавечыя дачыненьнi партыйнай маральлю i знайшла вялiкае мноства
ахвотнiкаў гэтую мараль праводзiць у жыцьцё.
У жнiўнi 1960 году Вайсковы
трыбунал Беларускай вайсковай акругi, як напiсана ў даведцы, спынiў справу
Сьцяпана Белаўца "за адсутнасьцю саставу злачынства". Магчыма, яго
дзецям, якiя зьведалi ўсе "выгоды" званьня членаў сям'i здраднiка
радзiмы, прынесла палёгку афiцыйнае пацьверджаньне, што iх бацька -- ня польскi
шпiён. Старшыня сельсавету i сапраўды ня быў агентам замежных разьведак...
1961. "Да гэтых справаў
я нiякiх адносiнаў ня меў"
Блякнот Гарбачэўскага
танчэў: даводзiлася пiсаць новыя й новыя тлумачэньнi, каб давесьцi сваю правату
i заслугi перад партыяй. Пэрсанальная справа хутка расла ў аб'ёме. Пра амурныя
прыгоды нiхто ўжо ня згадваў, а чамусьцi пачалi выторгваць iншыя факты.
Магчыма, яму проста не
шанцавала. Пасьля сьмерцi Сталiна парадку менш стала паўсюдна. Вось i перагляд
справаў рэпрэсаваных даручылi не спэцыялiстам, якiя гэтыя справы добра ведалi,
бо самi некалi вялi, а пабочным, ня надта дасьведчаным асобам з вайсковай
пракуратуры. Iх увагу i прыцягнуў ягоны подпiс, якi стаяў пад мноствам розных
дакумэнтаў. Вайсковы пракурор I.Пастрэвiч прыводзiў прозьвiшчы i характарыстыкi
некаторых асобаў, якiх ён выкрыў: непiсьменны калгасьнiк Мiканор Кулакоўскi,
старшыня калгасу, бацька пяцi дзяцей Уладзiмiр Герасiменя, лясьнiк Фёдар
Сiдарук, намесьнiк старшынi калгасу Аляксандар Бялькевiч, лясьнiк Аляксандар
Алiноўскi, калгасьнiкi Марыя Лазоўская, Баляслаў Корбут, Юльян Смолiч...
«Ня ведаю, навошта зьбiраць рознага роду выпадкi i
недахопы за 25 гадоў працы, у кожнага яны бываюць. Падаваць iх агулам, не
канкрэтызаваць, выпустошваць увесь зьмест, як i чаму тая цi iншая акалiчнасьць
здарылася, i толькi ў бок абвiнавачаньня. Я i так перажыў у сувязi з гэтымi
справамi, што паслужыла прычынай звальненьня з органаў...»
Радкi нататнiка перапаўняла
шчырая крыўда, i пошта разносiла лiсты адрасатам. Аднак яму пачалi прад'яўляць
архiўныя дакумэнты з iмёнамi, пратаколамi, ордэрамi на арышт бяз санкцыяў
пракурора. Так, там стаяў ягоны подпiс, але ж хiба ўсё запомнiш. Можа, i
афармляў якiя-небудзь паперы. Але сам сьледзтва ня вёў, а толькi падпiсваў
першапачатковыя дакумэнты -- астатнiм займалiся ў Слуцку i Менску.
Ё